Gen GC và vitamin D: vì sao người Việt ăn cá, phơi nắng vẫn dễ thiếu — góc nhìn từ protein gắn vitamin D

Việt Nam là một xứ nắng. Vậy mà trong một nghiên cứu bệnh chứng tại TP. Hồ Chí Minh, có tới 47,6% phụ nữ và 19,5% nam giới trong nhóm chứng cộng đồng có nồng độ 25(OH)D dưới 30 ng/mL — tức ở mức thiếu hoặc chưa đủ. Nghịch lý “nắng nhiều mà vẫn thiếu vitamin D” không chỉ do thói quen che chắn và làm trắng da. Một phần câu trả lời nằm sâu trong bộ gen, ở một gen tên là GC — gen mã hóa protein vận chuyển vitamin D trong máu. Đây chính là yếu tố di truyền mạnh nhất quyết định bạn có bao nhiêu vitamin D trong máu, và vì sao hai người ăn uống, phơi nắng giống hệt nhau lại cho ra hai con số xét nghiệm khác nhau.

Bài viết này nhằm mục đích giáo dục, tổng hợp từ các nghiên cứu khoa học đã công bố. Đây không phải lời khuyên y tế cá nhân. Mọi thay đổi lớn về bổ sung vitamin D, chế độ ăn hay xét nghiệm cần được thảo luận với bác sĩ của bạn.

1. Vì sao gen GC quan trọng

Khi nói đến vitamin D, đa số chúng ta nghĩ ngay đến hai nguồn: ánh nắng và thức ăn. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Lượng vitamin D đo được trong máu — chỉ số 25(OH)D toàn phần mà bác sĩ thường yêu cầu xét nghiệm — phụ thuộc rất mạnh vào di truyền. Các nghiên cứu ước tính nồng độ 25(OH)D có tính di truyền khoảng 28–80%, một con số cao đáng kể.

Trong số các gen liên quan, GC (“group-specific component”) nổi bật nhất. Gen này mã hóa protein gắn vitamin D (vitamin D-binding protein, viết tắt DBP, còn gọi là Gc-globulin) — chiếc “xe tải” chở vitamin D đi khắp cơ thể trong dòng máu. Trong nghiên cứu liên kết toàn hệ gen (GWAS) lớn của Wang và cộng sự công bố trên Lancet năm 2010 với gần 34.000 người châu Âu, GC là tín hiệu mạnh nhất tuyệt đối, vượt xa các gen khác.

Với độc giả Việt, điểm mấu chốt là: kiểu gen GC giúp giải thích vì sao có người dù phơi nắng và bổ sung vẫn cứ “thiếu vitamin D” trên giấy xét nghiệm. Tình trạng thiếu hụt phổ biến ở Việt Nam và Đông Á không thuần túy do thiếu nắng hay thiếu ăn, mà còn do nền tảng di truyền của vùng dân cư này. Hiểu gen GC giúp ta đọc con số 25(OH)D một cách bình tĩnh và chính xác hơn, thay vì hoảng hốt vội vàng.

2. Nhắc lại cơ chế sinh hoá liên quan

Để hiểu vai trò của gen GC, ta cần hình dung hành trình của vitamin D trong cơ thể.

DBP — chiếc xe tải vận chuyển

Protein DBP là một glycoprotein khoảng 58 kDa do gan sản xuất, thuộc “đại gia đình albuminoid” cùng với albumin và alpha-fetoprotein. Nó là protein nhiều thứ hai trong huyết tương sau albumin và có mặt ở khắp nơi: huyết thanh, nước tiểu, dịch não tủy, sữa mẹ, nước bọt.

DBP là phương tiện vận chuyển chính của vitamin D và các chất chuyển hóa của nó. Cụ thể, DBP chở khoảng 85–90% lượng 25(OH)D lưu hành; phần còn lại (~10–15%) gắn lỏng lẻo với albumin, và chỉ dưới 1% thực sự ở dạng “tự do”. Một đặc điểm thú vị: DBP có mặt trong máu ở lượng dư thừa khổng lồ so với “hàng hóa” nó chở — nồng độ DBP cỡ vài micromol/L trong khi 25(OH)D toàn phần chỉ vài chục nanomol/L. Nghĩa là bình thường chỉ khoảng 2–5% số chỗ gắn trên DBP được lấp đầy.

Giả thuyết hormone tự do

Đây là khái niệm trung tâm của cả bài. Giả thuyết hormone tự do (free-hormone hypothesis) cho rằng chỉ phần vitamin D không gắn (tự do) mới đi vào được tế bào và phát huy tác dụng sinh học; phần gắn chặt với DBP là “kho dự trữ lưu động”, không phải dạng hoạt động ngay. Từ đó người ta định nghĩa khái niệm vitamin D khả dụng sinh học (bioavailable 25(OH)D) = phần tự do + phần gắn albumin (tức phần không gắn với DBP).

Hệ quả quan trọng: nếu một người có ít DBP, thì dù tổng 25(OH)D đo được thấp, phần khả dụng sinh học có thể vẫn bình thường. Con số “toàn phần” thấp khi đó không nhất thiết phản ánh thiếu hụt thực sự.

Tái hấp thu ở thận qua megalin

Vì phức hợp DBP–25(OH)D đủ nhỏ để lọt qua màng lọc cầu thận, cơ thể phải có cơ chế “thu hồi” nó để không mất qua nước tiểu. Nghiên cứu kinh điển của Nykjaer và cộng sự trên Cell (1999) cho thấy phức hợp này được tái hấp thu ở ống lượn gần nhờ thụ thể megalin (cùng đồng thụ thể cubilin) qua cơ chế nhập bào. Chuột bị xóa gen megalin không thu hồi được 25(OH)D, mất nó qua nước tiểu, và bị thiếu vitamin D cùng bệnh xương.

Điều này cho thấy DBP không chỉ “chở” mà còn tham gia trực tiếp vào việc hoạt hóa vitamin D: sau khi được thu hồi vào tế bào ống thận, 25(OH)D mới được men CYP27B1 chuyển thành dạng hoạt động 1,25(OH)2D. Đây cũng là điểm hòa giải với giả thuyết hormone tự do — ở thận, phần gắn DBP không hề trơ, mà được “cứu vớt” một cách có chọn lọc.

Những vai trò khác của DBP

DBP còn có các chức năng độc lập với vitamin D, đáng chú ý là dọn dẹp actin: khi tế bào hoại tử giải phóng actin vào máu, DBP gắn và trung hòa nó, ngăn hình thành vi huyết khối. Trong suy gan cấp, DBP bị “tiêu hao” mạnh — một nghiên cứu cho thấy nồng độ Gc-globulin lúc nhập viện chỉ còn ~26% mức bình thường ở người không sống sót so với ~46% ở người sống sót.

3. Gen GC và các biến thể chính

DBP là một trong những protein huyết thanh đa hình bậc nhất ở người: có ba alen phổ biến cùng hơn 120 biến thể hiếm. Ba dạng isoform phổ biến — Gc1F, Gc1S, Gc2 — được xác định bởi hai biến thể (SNP) sai nghĩa nằm cạnh nhau ở exon 11:

• rs7041 (T>G): thay đổi axit amin Asp432Glu (D432E)
• rs4588 (C>A): thay đổi axit amin Thr436Lys (T436K)

Hai SNP này di truyền cùng nhau như một haplotype, tạo ra ba dạng:

• Gc1F (“fast”): rs7041-T + rs4588-C
• Gc1S (“slow”): rs7041-G + rs4588-C
• Gc2: rs7041-T + rs4588-A. Alen rs4588-A (Lys436) là dấu hiệu đặc trưng của Gc2, đồng thời phá hủy vị trí gắn đường (O-glycosylation) vốn có trên Gc1, nên Gc2 là dạng không glycosyl hóa.

(SNP tag dùng trong GWAS là rs2282679, liên kết chặt với rs4588, chính là biến thể đạt p=1,9×10⁻¹⁰⁹ trong nghiên cứu Wang 2010.)

Hai isoform khác nhau ở điều gì

Có hai tác động riêng biệt, đều quan trọng:

(a) Nồng độ DBP. Các alen Gc1 (đặc biệt Gc1S) cho nồng độ DBP cao nhất; Gc2 cho thấp nhất. Trong nghiên cứu Powe (NEJM 2013), kiểu gen GC giải thích tới 79,4% độ biến thiên nồng độ DBP — yếu tố quyết định áp đảo. Ở trẻ em bệnh nặng, mỗi bản sao Gc1S tăng DBP thêm 37,5%.

(b) Ái lực gắn 25(OH)D. Thứ tự ái lực là Gc1F > Gc1S > Gc2 (Gc1F gắn chặt nhất, Gc2 lỏng nhất). Trong dữ liệu Gambia, người đồng hợp tử Gc1f-1f có 25(OH)D cao nhất (60,7 so với 56,6 nmol/L, P=0,03).

(c) Tác động lên 25(OH)D toàn phần. Vì phần lớn 25(OH)D đo được là phần gắn DBP, isoform nào tạo nhiều DBP ái lực cao thì mang “kho dự trữ” lớn hơn và báo cáo tổng 25(OH)D cao hơn. Người mang Gc2 (ít DBP, ái lực thấp) thường có tổng 25(OH)D thấp nhất: trong một nghiên cứu châu Âu, 25(OH)D giảm dần theo số bản sao Gc2 (Gc1-1: 53,0; Gc2-1: 47,8; Gc2-2: 40,4 nmol/L; P xu hướng <0,0001).

Tần suất theo nguồn gốc tổ tiên — và người Đông Á / Việt Nam

Người Đông Á có phân bố trung gian: Gc1S cao, Gc1F thấp (thấp hơn nhiều so với người gốc Phi), Gc2 thường thấp hơn châu Âu. Trong nghiên cứu trên người Hán ở Thâm Quyến (Zhou 2019, n=2641), Gc1S là haplotype chủ đạo, và alen rs4588-A (trục Gc2) là alen nguy cơ chính cho vitamin D thấp; tỷ lệ thiếu + chưa đủ vitamin D lên tới 80,2% ở nam và 86,1% ở nữ — mức nền cực kỳ cao.

Cần nói thẳng: chưa tìm thấy nghiên cứu công bố trên PubMed về tần suất isoform GC riêng cho người Việt Nam. Bằng chứng gần nhất, hợp lý nhất để tham chiếu đến từ các quần thể Nam Trung Quốc (Quảng Tây, Thâm Quyến, Hà Nam) — láng giềng di truyền — cho thấy kiểu hình Đông Á điển hình: Gc1S ưu thế, ít Gc1F, và nền thiếu hụt rất cao.

4. Dinh dưỡng tương tác với biến thể thế nào

Phần thú vị nhất với người đọc thực dụng: kiểu gen GC không chỉ quyết định mức xuất phát, mà còn ảnh hưởng đến việc bạn đáp ứng ra sao khi bổ sung vitamin D hay phơi nắng.

Kiểu gen làm “cùn” đáp ứng với bổ sung

Bằng chứng trực tiếp và liên quan nhất với người Việt đến từ một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) ở người Trung Quốc (Yao và cộng sự, JCEM 2017): 448 người trưởng thành thiếu vitamin D được dùng 2000 IU/ngày vitamin D3 trong 20 tuần. Kết quả: tổng 25(OH)D tăng ròng +30,6 nmol/L, đảo ngược tình trạng thiếu ở 70% người tham gia — nhưng khoảng 25% vẫn còn thiếu ngay cả với liều này. Quan trọng hơn: các yếu tố di truyền (GC rs4588/rs7041, VDR, CYP2R1) ảnh hưởng mạnh hơn các yếu tố không di truyền (mức nền, BMI, giới tính) lên đáp ứng. Các tác giả kêu gọi cần khuyến nghị liều riêng cho người châu Á.

Cơ chế đằng sau khá rõ: nếu kiểu gen của bạn tạo ra ít DBP ái lực cao, “kho chứa” trong máu nhỏ hơn, nên cùng một lượng vitamin D đưa vào sẽ nâng con số tổng 25(OH)D ít hơn.

Gen nào điều khiển phần nào của hành trình

Một nghiên cứu trong RCT tiền sản MAVIDOS (Moon 2017, 682 phụ nữ da trắng, 1000 IU/ngày) làm sáng tỏ phân công vai trò: GC (rs2282679, +4,2 nmol/L mỗi alen phổ biến) và CYP2R1 điều khiển đáp ứng với bổ sung, trong khi DHCR7 điều chỉnh mức nền 25(OH)D (gen này liên quan tới con đường tổng hợp ở da/cholesterol, tức gắn với phơi nắng). Nói cách khác, DHCR7 đặt điểm xuất phát, còn GC/CYP2R1 chi phối bạn leo lên được bao nhiêu.

Một RCT ở phụ nữ Ethiopia cho con bú (Hart 2022) bổ sung thêm góc nhìn lạc quan: người mang nhiều alen nguy cơ GC có đáp ứng ngắn hạn (3 tháng) kém hơn, nhưng đến 6–12 tháng thì mọi kiểu gen đều bắt kịp. Tức người mang kiểu gen “khó” có thể chỉ cần thời gian lâu hơn hoặc cách tiếp cận kiên trì hơn.

5. Bằng chứng từ nghiên cứu

Tổng hợp các con số cụ thể từ những nghiên cứu nền tảng:

• Wang 2010 (Lancet, 33.996 người châu Âu): GC là locus mạnh nhất (rs2282679, p=1,9×10⁻¹⁰⁹), cùng DHCR7 (p=2,1×10⁻²⁷), CYP2R1 (p=3,3×10⁻²⁰), CYP24A1 (p=6,0×10⁻¹⁰). Người ở nhóm điểm gen bất lợi cao nhất (so với thấp nhất) có OR 2,47 cho 25(OH)D <75 nmol/L và OR 1,92 cho <50 nmol/L. Cơ chế phân tầng rõ ràng: GC lo vận chuyển, DHCR7/CYP2R1 lo tổng hợp/hoạt hóa, CYP24A1 lo thoái giáng.
• Ahn 2010 (Hum Mol Genet): GWAS độc lập xác nhận GC là locus đỉnh (rs2282679 p=2,0×10⁻³⁰; gộp p=1,8×10⁻⁴⁹), liên kết với biến thể chức năng rs7041 (D432E).
• Powe 2013 (NEJM, 2085 người Mỹ da đen và da trắng): Người da đen có tổng 25(OH)D thấp hơn rõ rệt (15,6 so với 25,8 ng/mL) và DBP thấp hơn (168 so với 337 µg/mL), nhưng vitamin D khả dụng sinh học gần như giống hệt (2,9 so với 3,1 ng/mL, p=0,71), và người da đen lại có mật độ xương cao hơn (1,05 so với 0,94 g/cm²). Đây là bằng chứng cốt lõi cho thấy tổng 25(OH)D thấp có thể “chẩn đoán quá tay” tình trạng thiếu ở người có kiểu gen ít DBP.
• Powe 2011 (JBMR): ở 49 người trẻ, tổng 25(OH)D không tương quan với mật độ xương cột sống (r=0,17, p=0,24), trong khi dạng tự do (r=0,41) và khả dụng sinh học (r=0,44) thì có.
• Kampe 2019 (PLoS Genet, 761 trẻ Phần Lan): bằng phân tích ngẫu nhiên hóa Mendel, các haplotype GC liên quan 25(OH)D thấp cũng liên quan tới chỉ số độ chắc xương thấp hơn — bằng chứng di truyền nối kết 25(OH)D thấp do GC với xương yếu hơn ở trẻ nhỏ.

Một lưu ý quan trọng về tính trung thực khoa học: kết luận của Powe sau này bị tranh cãi. Xét nghiệm miễn dịch đơn dòng mà nhóm Powe dùng đánh giá thấp isoform Gc1F (phổ biến ở người gốc Phi). Các nghiên cứu sau dùng khối phổ/đa dòng cho thấy khác biệt DBP theo chủng tộc thu hẹp lại nhiều. Cách diễn giải “vitamin D khả dụng sinh học” do đó vẫn còn tranh luận, chưa phải kết luận nhân quả đã chốt. Đây là lý do bài viết này trình bày cơ chế, không tuyên bố chắc nịch.

6. Kết nối với ẩm thực và lối sống Việt

Hiểu gen GC rồi, ta quay lại mâm cơm và thói quen hằng ngày của người Việt.

Vì sao “nắng nhiều mà vẫn thiếu”

Nghiên cứu Ho-Pham 2010 tại TP.HCM cho thấy phụ nữ thiếu vitamin D nhiều hơn nam giới hẳn (47,6% so với 19,5%), phù hợp với hành vi tránh nắng, che chắn, và văn hóa làm trắng da rất phổ biến ở phụ nữ Việt. Mặc áo chống nắng, che mặt khi ra đường, dùng kem chống nắng và mỹ phẩm làm trắng đều làm giảm tổng hợp vitamin D ở da. Khi cộng thêm nền di truyền Đông Á (Gc1S ưu thế, ít Gc1F, đáp ứng bổ sung “cùn” hơn), ta có công thức của tình trạng thiếu hụt phổ biến dù sống ở xứ nắng.

Nguồn vitamin D trong ẩm thực Việt

Vitamin D từ thức ăn không nhiều nguồn, nhưng một số món quen thuộc có thể đóng góp:

• Cá biển béo: cá hồi, cá thu, cá trích, cá nục, cá ngừ — nhóm thực phẩm giàu vitamin D nhất trong tự nhiên.
• Gan cá / dầu gan cá: nguồn cô đặc truyền thống.
• Lòng đỏ trứng: nguồn tiện lợi, hằng ngày.
• Nấm phơi nắng: nấm hương, nấm rơm phơi dưới nắng tạo ra vitamin D2 — một mẹo dân gian có cơ sở khoa học.
• Sữa và thực phẩm tăng cường: một số sản phẩm bổ sung vitamin D.

Phơi nắng đúng cách

Phơi nắng buổi sáng (thường khoảng trước 9–10 giờ) ở vùng da như cẳng tay, cẳng chân trong thời gian ngắn là cách tự nhiên để hỗ trợ tổng hợp vitamin D, đồng thời tránh tia UV gắt buổi trưa. Người có da sẫm màu cần thời gian phơi lâu hơn để tạo cùng lượng vitamin D, vì sắc tố melanin cản tia UVB.

7. Kế hoạch hành động thực tế

Những bước điềm tĩnh, có thể áp dụng — nhớ thảo luận với bác sĩ trước khi thay đổi lớn:

• Đưa cá biển béo vào thực đơn vài lần mỗi tuần thay vì chỉ ăn thịt.
• Thêm lòng đỏ trứng và thử phơi nấm dưới nắng trước khi nấu.
• Tận dụng nắng sáng ngắn, đều đặn; cân bằng với việc bảo vệ da khỏi nắng trưa gắt.
• Nếu da sẫm màu hoặc thường xuyên che chắn/làm trắng da, ý thức rằng bạn thuộc nhóm dễ thiếu hơn.
• Nếu bổ sung vitamin D, hiểu rằng đáp ứng khác nhau giữa người với người — một số người Đông Á cần kiên trì lâu hơn để con số tăng. Liều cụ thể do bác sĩ quyết định dựa trên xét nghiệm, không tự ý dùng liều cao.
• Xét nghiệm 25(OH)D để biết mức nền và theo dõi, thay vì đoán mò.

Bảng trên mang tính minh họa nguồn vitamin D trong ẩm thực Việt, không phải phác đồ điều trị hay liều khuyến nghị.

8. Có nên xét nghiệm gen GC không?

Câu trả lời thực dụng: với đa số người, xét nghiệm 25(OH)D trong máu thường hữu ích hơn xét nghiệm gen GC.

Lý do:

• Xét nghiệm gen GC cho biết kiểu gen của bạn (Gc1F/Gc1S/Gc2), nhưng không trực tiếp nói bạn đang thiếu hay đủ vitamin D ngay lúc này. Trong khi đó, 25(OH)D cho con số thực tế, phản ánh cả gen lẫn nắng, ăn uống và mùa.
• Ngay cả trong giới chuyên môn, xét nghiệm gen GC thường quy chưa được khuyến nghị. Một nghiên cứu (Kim 2019) còn cho rằng nếu đã đo được DBP thì việc xác định kiểu gen GC “có thể không cần thiết”.
• Khái niệm vitamin D khả dụng sinh học vẫn đang tranh luận, chưa có ngưỡng đồng thuận để dùng cho cá nhân.

Giá trị thực sự của việc hiểu gen GC nằm ở chỗ giúp bạn diễn giải con số 25(OH)D một cách điềm tĩnh hơn: một kết quả “hơi thấp” ở người Đông Á không tự động là thảm họa, và đáp ứng chậm với bổ sung có thể là chuyện kiểu gen chứ không phải bạn làm sai. Còn việc có làm xét nghiệm gen hay không, hãy để bác sĩ tư vấn theo hoàn cảnh cụ thể.

9. Q&A — những hiểu lầm thường gặp

Hỏi: Việt Nam nhiều nắng thì chắc không lo thiếu vitamin D?

Đáp: Không hẳn. Dữ liệu TP.HCM cho thấy gần một nửa phụ nữ trong nhóm chứng cộng đồng có 25(OH)D dưới 30 ng/mL. Thói quen tránh nắng, che chắn, làm trắng da cộng với nền di truyền Đông Á khiến thiếu hụt vẫn phổ biến dù trời nắng.

Hỏi: Cứ uống nhiều vitamin D là con số sẽ lên?

Đáp: Không phải lúc nào cũng vậy. Trong RCT ở người Trung Quốc dùng 2000 IU/ngày suốt 20 tuần, vẫn có khoảng 25% người còn thiếu, phần lớn do kiểu gen (GC, VDR, CYP2R1). Liều và thời gian phù hợp nên do bác sĩ quyết định, không tự ý tăng liều cao.

Hỏi: Con số 25(OH)D thấp có nghĩa tôi chắc chắn thiếu hụt nghiêm trọng?

Đáp: Không nhất thiết. Nếu bạn có kiểu gen tạo ít DBP, tổng 25(OH)D thấp vẫn có thể đi kèm phần khả dụng sinh học bình thường (theo bằng chứng của Powe 2013). Tuy nhiên đây là vấn đề còn tranh luận, nên hãy xem con số như một dữ kiện để bác sĩ diễn giải, không phải bản án.

Hỏi: GcMAF từ protein DBP có chữa được ung thư không?

Đáp: Không. Việc DBP có thể được chuyển thành yếu tố hoạt hóa đại thực bào (GcMAF) là khoa học sinh hóa có thật, nhưng GcMAF được rao bán như “liệu pháp ung thư” là chưa được chứng minh và không được phê duyệt. Hãy cảnh giác với các quảng cáo loại này.

Hỏi: Tôi có nên đi xét nghiệm gen GC để biết “tạng” vitamin D của mình?

Đáp: Thường thì xét nghiệm 25(OH)D trong máu cho thông tin thực dụng hơn và rẻ hơn. Xét nghiệm gen GC chưa được khuyến nghị thường quy. Hiểu về gen GC giúp bạn đọc kết quả bình tĩnh hơn là một lý do để vội vàng đi giải trình tự gen.

Tóm lại

• Gen GC mã hóa protein vận chuyển vitamin D (DBP) và là yếu tố di truyền mạnh nhất quyết định tổng 25(OH)D trong máu (Wang 2010).
• Ba isoform Gc1F/Gc1S/Gc2 (do rs7041 và rs4588) khác nhau về nồng độ DBP và ái lực gắn vitamin D; người Đông Á — nhóm tham chiếu gần nhất cho người Việt — thiên về Gc1S, ít Gc1F, với nền thiếu hụt rất cao.
• Kiểu gen GC làm “cùn” đáp ứng với bổ sung: ~25% người Đông Á vẫn thiếu dù dùng 2000 IU/ngày (Yao 2017) — giải thích nghịch lý “nắng nhiều, bổ sung mà vẫn thiếu”.
• Tổng 25(OH)D thấp ở người ít DBP có thể không phản ánh thiếu hụt thực sự (Powe 2013), nhưng đây vẫn là vấn đề khoa học còn tranh luận.
• Thực tế: ưu tiên xét nghiệm 25(OH)D hơn xét nghiệm gen; ăn cá biển, lòng đỏ trứng, nấm phơi nắng, phơi nắng sáng hợp lý; và thảo luận với bác sĩ trước mọi thay đổi lớn.

Gợi ý đọc thêm (nguồn học thuật)

• Wang TJ và cộng sự (2010). Common genetic determinants of vitamin D insufficiency: a genome-wide association study. Lancet. PMID: 20541252 — doi:10.1016/S0140-6736(10)60588-0
• Powe CE và cộng sự (2013). Vitamin D-binding protein and vitamin D status of black Americans and white Americans. N Engl J Med. PMID: 24256378 — doi:10.1056/NEJMoa1306357
• Ahn J và cộng sự (2010). Genome-wide association study of circulating vitamin D levels. Hum Mol Genet. PMID: 20418485 — doi:10.1093/hmg/ddq155
• Yao P và cộng sự (2017). Effects of Genetic and Nongenetic Factors on Total and Bioavailable 25(OH)D Responses to Vitamin D Supplementation. J Clin Endocrinol Metab. PMID: 27768857 — doi:10.1210/jc.2016-2930
• Moon RJ và cộng sự (2017). Response to Antenatal Cholecalciferol Supplementation Is Associated With Common Vitamin D-Related Genetic Variants. J Clin Endocrinol Metab. PMID: 28575224 — doi:10.1210/jc.2017-00682
• Nykjaer A và cộng sự (1999). An endocytic pathway essential for renal uptake and activation of the steroid 25-(OH) vitamin D3. Cell. PMID: 10052453 — doi:10.1016/S0092-8674(00)80655-8
• Ho-Pham LT và cộng sự (2010). Association between vitamin D insufficiency and tuberculosis in a Vietnamese population. BMC Infect Dis. PMID: 20973965 — doi:10.1186/1471-2334-10-306
• Kampe A và cộng sự (2019). Genetic variation in GC and CYP2R1 affects 25-hydroxyvitamin D concentration and skeletal parameters. PLoS Genet. PMID: 31841498 — doi:10.1371/journal.pgen.1008530