Gen HFE, sắt và sức khoẻ gan: cẩm nang dinh dưỡng cho người Việt

Bài viết mang tính giáo dục, tổng hợp bằng chứng khoa học cập nhật. Không thay thế tư vấn y khoa cá nhân — hãy hỏi bác sĩ trước khi xét nghiệm gen, dùng thực phẩm bổ sung sắt liều cao hoặc thay đổi lớn chế độ ăn.

Trong mâm cơm Việt, sắt có mặt khắp nơi: bát phở bò sườn nóng hổi, đĩa gan xào hành, tô tiết canh ngày Tết, thậm chí cả những cọng rau muống xanh ngắt. Với phần lớn dân số trẻ — đặc biệt là phụ nữ trong độ tuổi sinh sản — vấn đề thường gặp là thiếu sắt và thiếu máu do thiếu sắt. Nhưng có một thiểu số người, càng ăn nhiều thịt đỏ và gan động vật, cơ thể họ càng âm thầm tích sắt cho đến khi gan, tim và tuyến tuỵ bắt đầu trục trặc. Người ta gọi đó là hemochromatosis di truyền — và “thủ phạm” trong hơn 80% ca bệnh ở các quần thể phương Tây là một gen có tên HFE.

HFE được mệnh danh là “công tắc tinh chỉnh” của quá trình hấp thu sắt. Khi nó hoạt động bình thường, cơ thể giữ kho sắt ở mức vừa đủ — không thiếu, không thừa. Khi nó bị đột biến, ruột non hấp thu sắt vượt mức cần thiết và sắt tích luỹ chậm trong nhiều thập kỷ thành các gốc tự do tàn phá mô. Bài viết này dành cho độc giả Việt muốn hiểu rõ: HFE là gì, các biến thể của nó hoạt động thế nào, người châu Á có cần lo lắng không, và quan trọng nhất — chúng ta nên ăn uống ra sao để giữ sắt ở mức tối ưu.

1. Vì sao gen HFE quan trọng với người Việt?

Có một nghịch lý dinh dưỡng thú vị tại Việt Nam. Theo Viện Dinh dưỡng Quốc gia (2019–2020), tỉ lệ thiếu máu ở phụ nữ trong tuổi sinh sản vẫn quanh 25%, ở trẻ dưới 5 tuổi là 19%. Tuyên truyền dồn vào việc bổ sung sắt: viên sắt cho thai phụ, sữa tăng cường sắt cho trẻ nhỏ, thực đơn nhiều thịt bò.

Nhưng đồng thời, các phòng khám gan ở TP.HCM và Hà Nội vẫn ghi nhận lác đác những trường hợp người trung niên (thường là nam) có ferritin huyết thanh tăng cao, gan nhiễm mỡ kèm men gan tăng, đôi khi tiểu đường khởi phát sớm — bác sĩ phải làm thêm xét nghiệm để loại trừ tích sắt thứ phát. Phần lớn các ca này không do HFE mà do hội chứng chuyển hoá, viêm gan virus, beta-thalassemia, hoặc do truyền máu. Tuy vậy, vẫn có người mang biến thể H63D có thể “cộng hưởng” với chế độ ăn nhiều sắt heme và rượu để tăng nguy cơ.

Hiểu HFE giúp người Việt:

• Biết được vì sao một số người càng ăn nhiều thịt đỏ và gan, mỡ máu/men gan/ferritin càng tăng dù cân nặng vẫn ổn.
• Phân biệt khi nào nên bổ sung sắt và khi nào cần kiêng — không phải ai cũng nên uống viên sắt “cho an toàn”.
• Đặt đúng câu hỏi với bác sĩ nếu trong gia đình có người mắc xơ gan không rõ nguyên nhân, tiểu đường khởi phát sớm, hoặc bệnh khớp ở tuổi 40.
• Tận dụng những thói quen Việt vốn đã “hãm” sắt rất hiệu quả — chẳng hạn uống trà đặc sau bữa ăn — để giữ kho sắt cân bằng.

2. Nhắc lại cơ chế sinh hoá: cơ thể bạn hấp thu và lưu sắt thế nào?

Để hiểu HFE, cần nắm vài bước cơ bản của chuyển hoá sắt.

2.1 Hai dạng sắt trong thực phẩm

• Sắt heme: từ thịt đỏ, gan, tim, huyết, cá. Hấp thu qua thụ thể HCP1, hiệu quả 15–35%, ít bị cản trở.
• Sắt non-heme: từ thực vật và một phần thịt. Hấp thu chỉ 2–20%, phụ thuộc pH dạ dày, vitamin C, polyphenol, phytate, canxi.

2.2 Tế bào ruột non quyết định lượng sắt vào máu

Ở tá tràng, tế bào enterocyte hấp thu sắt vào trong. Số phận của sắt đó do một protein bơm tên ferroportin quyết định — “cánh cửa” duy nhất đưa sắt từ tế bào ruột (và đại thực bào) vào máu, được điều khiển bởi hormone gan hepcidin. Khi cơ thể đủ sắt, gan tiết nhiều hepcidin → ferroportin bị phân huỷ → sắt bị giữ lại rồi thải qua phân. Khi thiếu sắt, hepcidin giảm → ferroportin tồn tại lâu hơn → sắt vào máu nhiều hơn.

2.3 HFE — bộ điều khiển ngược dòng của hepcidin

Tín hiệu chính kích hoạt hepcidin là sắt huyết thanh và transferrin bão hoà. Protein HFE là một protein màng giống MHC lớp I trên tế bào gan, tương tác với hai thụ thể transferrin (TFR1, TFR2). Khi sắt-transferrin tăng, HFE chuyển từ TFR1 sang TFR2, cùng hemojuvelin (HJV) và BMP6, kích hoạt con đường BMP-SMAD, tăng phiên mã hepcidin. Hepcidin tăng → ferroportin giảm → cơ thể “đóng cửa” với sắt mới.

Nói đơn giản: HFE là cảm biến giúp gan biết khi nào ngừng nhập sắt. Khi đột biến, cảm biến hỏng, hepcidin không tăng đủ, ruột non tiếp tục bơm sắt vào máu ngay cả khi kho đã đầy.

3. Gen HFE và các biến thể chính

Gen HFE nằm trên nhiễm sắc thể số 6 (vùng 6p22.2), gần phức hợp HLA. Năm 1996, nhóm Feder và cs. (Nature Genetics) phát hiện gen này và đặt tên (ban đầu là HLA-H). Có ba biến thể được nghiên cứu nhiều nhất:

3.1 Genotype quan trọng nhất: C282Y/C282Y

Đồng hợp tử C282Y là kiểu gen gây bệnh kinh điển — chiếm 80–90% ca hemochromatosis di truyền type 1 ở quần thể gốc Bắc Âu. Tuy nhiên, tính thấm lâm sàng (penetrance) lại thấp hơn nhiều người tưởng. Nghiên cứu HEIRS (Adams và cs., NEJM 2005) trên hơn 100.000 người ở Bắc Mỹ cho thấy phần lớn người C282Y/C282Y không có triệu chứng. Phân tích UK Biobank của Pilling và cs. (BMJ 2019) trên hơn 451.000 người ước lượng chỉ 12% nam và 3% nữ đồng hợp tử phát triển bệnh hemochromatosis trên lâm sàng đến tuổi 70.

3.2 Genotype hỗn hợp: C282Y/H63D (compound heterozygote)

Khoảng 1–2% dân số Bắc Âu mang kiểu này. Nguy cơ bệnh thấp, chỉ tăng nhẹ ferritin/transferrin saturation, hiếm khi gây tổn thương cơ quan trừ khi cộng thêm yếu tố khác (rượu nặng, viêm gan C, gan nhiễm mỡ).

3.3 Đồng hợp tử H63D

Phổ biến hơn, thường không gây bệnh, có thể chỉ làm tăng nhẹ chỉ số sắt — nhưng không nên dán nhãn “hemochromatosis”. Một số nghiên cứu gợi ý liên quan với gan nhiễm mỡ không do rượu hoặc bệnh thoái hoá thần kinh, song bằng chứng còn yếu.

3.4 Tần suất ở người châu Á và Việt Nam

Đây là điểm quan trọng cho độc giả Việt. C282Y gần như không tồn tại ở các quần thể Đông Á và Đông Nam Á — Hanson và cs. (American Journal of Human Genetics 2001) tổng hợp dữ liệu cho thấy tần suất allele C282Y ở Việt, Hoa, Nhật, Hàn dưới 0,5%. Điều này có nghĩa hemochromatosis type 1 cổ điển cực kỳ hiếm gặp ở người Việt thuần chủng.

Biến thể H63D phổ biến hơn, thường gặp với tần suất allele 3–6% ở Đông Á — vẫn thấp hơn nhiều so với người Bắc Âu. Một người Việt mang H63D dị hợp đơn thuần thường không có biểu hiện gì đáng kể; nhưng nếu cộng thêm các yếu tố như uống rượu nhiều, gan nhiễm mỡ, hoặc có thalassemia, dấu hiệu sắt quá tải có thể xuất hiện.

Cần phân biệt rõ với các nguyên nhân tích sắt khác hay gặp ở Việt Nam:

• Beta-thalassemia thể trung gian/nặng: tích sắt do tăng hấp thu phản ứng và do truyền máu.
• Tích sắt thứ phát do gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD), viêm gan B/C mạn, rượu mạn.
• Hemochromatosis di truyền không phải HFE: do biến thể HJV, HAMP, TFR2, SLC40A1 — rất hiếm nhưng vẫn có ghi nhận ở châu Á.

4. Dinh dưỡng tương tác với biến thể HFE thế nào?

Ở người mang đột biến HFE có ý nghĩa, lượng sắt ăn vào tương quan trực tiếp hơn với kho sắt cơ thể vì cơ chế “đóng cửa” bị suy yếu. Bốn trục dinh dưỡng cần chú ý:

4.1 Sắt heme — tăng hấp thu, ít bị điều hoà

Sắt heme từ thịt đỏ, gan, huyết, được hấp thu qua một con đường tương đối tự do, ít bị các yếu tố ức chế trong bữa ăn ngăn cản. Đây là nguồn sắt “khó kiểm soát” nhất ở người C282Y/C282Y. Nội tạng (gan bò, gan gà, gan heo) chứa 5–25 mg sắt heme/100 g, phần lớn là dạng dễ hấp thu.

4.2 Vitamin C — tăng hấp thu sắt non-heme

Acid ascorbic chuyển sắt Fe³⁺ thành Fe²⁺ và tạo phức tan, tăng hấp thu sắt non-heme 2–3 lần. Người tích sắt nên tránh uống nước cam ép, viên vitamin C liều cao cùng bữa ăn nhiều thịt đỏ. Ngược lại, người thiếu sắt được khuyên kèm vitamin C để tăng hiệu quả.

4.3 Polyphenol và phytate — giảm hấp thu sắt non-heme

Tannin trong trà đen, trà xanh, cà phê có thể giảm hấp thu sắt non-heme 50–70% nếu uống trong vòng 1 giờ quanh bữa ăn (Hurrell và cs., British Journal of Nutrition 1999). Phytate trong ngũ cốc nguyên cám và hạt cũng cản trở. Đây là điểm rất phù hợp với thói quen người Việt: bữa cơm xong, một ly trà — gần như là “thuốc giảm hấp thu sắt” tự nhiên.

4.4 Rượu — tăng hấp thu sắt và độc gan

Ethanol vừa làm tăng hấp thu sắt vừa làm tăng tổn thương gan do sắt. Ở người C282Y/C282Y, uống >60 g cồn/ngày làm tăng nguy cơ xơ gan gấp 9 lần (Adams 2017). Với người mang biến thể HFE, rượu là yếu tố quan trọng nhất nên kiểm soát.

4.5 Canxi — cản trở nhẹ sắt non-heme

Sữa, sữa chua, đậu hũ canxi cao có thể giảm nhẹ hấp thu sắt non-heme khi dùng cùng bữa.

5. Bằng chứng từ nghiên cứu

Vài nghiên cứu mốc giúp định hình hiểu biết hiện nay về HFE:

• Feder và cs. (1996, Nature Genetics) — phát hiện gen HFE và biến thể C282Y.
• Beutler và cs. (2002, Lancet) — phân tích >10.000 người tại Kaiser Permanente, penetrance lâm sàng C282Y/C282Y rất thấp (<1% triệu chứng nặng).
• Adams và cs. (2005, NEJM) — HEIRS — sàng lọc >100.000 người, tỉ lệ C282Y/C282Y ~0,4% ở da trắng Bắc Mỹ, gần như không thấy ở người Á, Phi.
• Allen và cs. (2008, NEJM) — theo dõi 31.192 người Úc, 28% nam và 1% nữ C282Y/C282Y phát triển bệnh.
• Pilling và cs. (2019, BMJ) — UK Biobank — 2.890 người C282Y/C282Y, nguy cơ bệnh gan tăng 4 lần, tiểu đường 2 lần, viêm khớp 2 lần.
• Hanson và cs. (2001) — xác nhận C282Y gần như không có ở Đông Á và châu Phi cận Sahara.
• Powell, Seckington và Deugnier (2016, Lancet) — bài tổng quan tham chiếu cập nhật.
• Bacon và cs. (2011, Hepatology) — hướng dẫn AASLD — quy trình chẩn đoán + chích máu trị liệu.

Tóm lại bằng chứng: HFE C282Y/C282Y có penetrance không cao, nhưng khi đã biểu hiện thì gây tổn thương đa cơ quan; chế độ ăn và rượu là yếu tố thay đổi được; sàng lọc gen có giá trị ở quần thể có nguy cơ cao và ở người có biểu hiện sinh hoá nghi ngờ.

6. Kết nối với ẩm thực và lối sống Việt

Câu hỏi đầu tiên: người Việt thuần chủng có cần lo lắng về HFE không? Câu trả lời thẳng thắn: nguy cơ ở mức rất thấp do tần suất C282Y gần như bằng không. Tuy nhiên, các nguyên tắc ăn uống “hãm sắt” hoặc “giúp sắt” vẫn rất hữu ích vì:

• Việt Nam có cộng đồng người Việt gốc Pháp, người lai Âu — nhóm này có thể mang C282Y.
• Beta-thalassemia rất phổ biến ở miền Trung và miền Nam Việt Nam (tần suất mang gen 5–25% tuỳ tỉnh) — người mang gen có thể có tình trạng tích sắt nhẹ và nhạy cảm với chế độ ăn nhiều sắt heme.
• Gan nhiễm mỡ, viêm gan B mạn, uống rượu — rất phổ biến ở nam giới Việt — đều có thể làm tăng ferritin theo cơ chế khác.

6.1 Thực phẩm Việt giàu sắt heme — cần ý thức nếu ferritin cao

• Gan bò, gan gà, gan heo — 5–25 mg sắt/100 g.
• Tiết canh, dồi tiết, huyết heo (lưu ý: tiết canh sống cũng có nguy cơ nhiễm liên cầu lợn, sán — tốt nhất nên tránh hoàn toàn ngoài lý do sắt).
• Thịt bò, thịt trâu, lòng bò.
• Hến, sò huyết, ốc — sắt heme + đạm cao.
• Pate gan, xúc xích huyết.

6.2 Thói quen Việt vốn đã “hãm” sắt rất tốt

• Trà sau bữa cơm: trà xanh, trà sen, trà đá. Tannin giảm hấp thu sắt non-heme — một thói quen ngẫu nhiên nhưng có lợi cho người tích sắt.
• Cà phê sữa đá: cũng giàu polyphenol; kèm canxi từ sữa đặc → giảm thêm hấp thu.
• Đậu hũ, sữa đậu nành: phytate cản hấp thu sắt non-heme.
• Ngũ cốc nguyên cám, gạo lứt, yến mạch: phytate cao.
• Rau muống, rau dền tuy giàu sắt nhưng là sắt non-heme, hấp thu kém — không phải nguồn lo ngại.

6.3 Cảnh báo cho người Việt nguy cơ tích sắt

• Hạn chế nội tạng động vật xuống <1 lần/tuần.
• Tránh uống nước cam vắt liều cao (300+ mL) cùng bữa thịt đỏ.
• Tuyệt đối tránh “viên sắt cho đẹp da/mạnh khoẻ” tự mua khi không thiếu máu.
• Giới hạn rượu <14 đơn vị/tuần (nam), <7 đơn vị/tuần (nữ); người đã được chẩn đoán hemochromatosis nên kiêng hẳn.
• Cẩn trọng với nồi gang đúc cũ — sắt có thể thôi nhiễm vào thực phẩm acid.

7. Kế hoạch hành động thực tế

7.1 Bạn không thuộc nhóm nguy cơ — vẫn nên ăn cân bằng

Mục tiêu: lượng sắt vừa đủ, tránh thái cực thừa-thiếu.

• Thịt đỏ 2–3 lần/tuần, mỗi lần 80–120 g.
• Nội tạng 1 lần/2 tuần là đủ vitamin A và sắt heme.
• Cá béo 2 lần/tuần — omega-3 + sắt vừa phải.
• Rau lá xanh hằng ngày — sắt non-heme + folate.
• Vitamin C tự nhiên (cam, ổi, bưởi) cùng bữa nếu bạn từng bị thiếu máu.
• Trà xanh giữa các bữa hoặc 1 giờ sau bữa.

7.2 Bạn có ferritin tăng (200–500 ng/mL) chưa rõ nguyên nhân

• Hỏi bác sĩ kiểm tra: men gan ALT/AST, transferrin saturation, viêm gan B/C, CRP, CBC, đường huyết.
• Giảm rượu xuống <7 đơn vị/tuần hoặc bỏ hẳn 3 tháng để tái xét nghiệm.
• Giảm thịt đỏ xuống 2 lần/tuần, ngừng nội tạng.
• Chuyển 1 bữa thịt sang cá hoặc đậu hũ.
• Uống trà sau ăn; tránh viên sắt và viên multivitamin có sắt.
• Nếu ferritin vẫn > 300 ng/mL nam (200 ng/mL nữ) sau 3–6 tháng → cân nhắc xét nghiệm gen HFE và ferritin/transferrin saturation lại.

7.3 Bạn được xác định C282Y/C282Y hoặc compound heterozygote có biểu hiện

• Theo dõi cùng bác sĩ chuyên khoa gan/huyết học. Điều trị nền tảng là chích máu trị liệu (phlebotomy), không phải chế độ ăn.
• Hạn chế tối đa sắt heme: bỏ hẳn nội tạng, giảm thịt đỏ <1 lần/tuần.
• Không bao giờ uống viên bổ sung sắt, multivitamin có sắt, vitamin C liều cao.
• Kiêng rượu hoàn toàn.
• Tiêm vaccine viêm gan A và B (Bacon 2011 khuyến nghị).
• Uống trà/cà phê cùng các bữa thịt.
• Xét nghiệm cho người thân thế hệ một (cha, mẹ, anh chị em ruột, con từ 18 tuổi).

7.4 Thực đơn mẫu một ngày cho người cần “hãm” sắt

8. Có nên xét nghiệm gen HFE không?

Câu trả lời thực dụng: không sàng lọc đại trà cho người Việt khoẻ mạnh vì tần suất C282Y/C282Y quá thấp, chi phí-lợi ích không tương xứng. AASLD và EASL chỉ khuyến nghị xét nghiệm gen HFE trong các tình huống sau:

• Có người thân thế hệ một được chẩn đoán hemochromatosis.
• Ferritin huyết thanh cao kéo dài (>300 ng/mL nam, >200 ng/mL nữ) và transferrin saturation >45%, đã loại trừ các nguyên nhân khác.
• Có biểu hiện gợi ý: xơ gan không rõ nguyên nhân, tiểu đường khởi phát sớm kèm men gan tăng, viêm khớp khớp ngón tay 2–3 không điển hình, da xám đồng, suy sinh dục nam.
• Phụ nữ tiền hôn nhân với chồng có HFE bệnh lý — tư vấn di truyền.

Không nên xét nghiệm gen HFE chỉ vì tò mò sau khi nghe quảng cáo “DNA dinh dưỡng”. Kết quả H63D dị hợp lan tràn nhưng hầu như không có ý nghĩa lâm sàng — báo cáo dạng “bạn cần kiêng thịt đỏ, có gen tích sắt” thường gây hoang mang vô lý.

Một điểm thường bị bỏ qua: xét nghiệm sinh hoá rẻ và rất giàu thông tin. Một bộ “ferritin + transferrin saturation + men gan” chi phí vài trăm nghìn đồng đã đủ tầm soát hầu hết tình huống tích sắt cho người trưởng thành.

9. Q&A — vài hiểu lầm thường gặp

Hỏi: Tôi mệt mỏi, da xanh, có nên uống viên sắt phòng ngừa?

Đáp: Không. Mệt mỏi có nhiều nguyên nhân (thiếu ngủ, trầm cảm, suy giáp, viêm mạn). Hãy xét nghiệm hemoglobin và ferritin trước khi uống sắt. Uống sắt khi không thiếu sẽ gây táo bón, buồn nôn, và tăng tích sắt nếu bạn có biến thể HFE.

Hỏi: Tôi nghe nói “ăn sắt nhiều thì da đẹp, máu đỏ”. Có đúng không?

Đáp: Không có cơ sở. Nồng độ sắt trong giới hạn bình thường giúp tổng hợp hemoglobin đầy đủ; vượt mức không đem lại lợi ích thẩm mỹ và còn tăng stress oxy hoá da.

Hỏi: Tôi xét nghiệm gen, có H63D dị hợp tử. Tôi có bị bệnh hemochromatosis không?

Đáp: Khả năng cao là không. H63D dị hợp tử đơn thuần thường không gây bệnh. Hãy theo dõi ferritin và transferrin saturation thường niên là đủ.

Hỏi: Tôi là phụ nữ 30 tuổi. HFE có liên quan tới tôi không?

Đáp: Phụ nữ trong tuổi sinh sản mất sắt qua kinh nguyệt nên ngay cả khi mang biến thể HFE, biểu hiện thường nhẹ và muộn (sau mãn kinh). Vấn đề thường gặp hơn là thiếu sắt.

Hỏi: Hiến máu có giúp người tích sắt không?

Đáp: Có. Hiến máu định kỳ là cách hữu hiệu, hợp pháp và an toàn để giảm kho sắt — về cơ chế tương đương phlebotomy. Người C282Y/C282Y có biểu hiện cần phác đồ chuyên biệt do bác sĩ chỉ định, nhưng người ferritin cao ranh giới có thể hiến máu định kỳ và theo dõi.

Hỏi: Người ăn chay/thuần chay có nguy cơ HFE thấp hơn?

Đáp: Đúng phần nào. Vì sắt non-heme dễ bị điều hoà bởi hepcidin và bị các yếu tố ăn uống cản trở, người ăn chay tích sắt chậm hơn. Tuy nhiên penetrance lâm sàng vẫn phụ thuộc nhiều yếu tố.

Tóm lại

• HFE là cảm biến giúp gan biết khi nào ngừng nhập sắt; biến thể C282Y phá vỡ hệ thống và là nguyên nhân chính của hemochromatosis di truyền type 1.
• Ở người Việt thuần chủng, C282Y gần như không có; H63D phổ biến hơn nhưng hiếm khi gây bệnh đơn thuần.
• Yếu tố nguy cơ thực tế ở Việt Nam thường là thalassemia, viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, rượu — không phải HFE.
• Thói quen Việt như uống trà sau bữa, ăn nhiều đậu hũ, ngũ cốc giúp giảm hấp thu sắt non-heme; điều cần kiểm soát là rượu và nội tạng/thịt đỏ ở người ferritin cao.
• Không sàng lọc gen HFE đại trà; xét nghiệm khi có ferritin cao kéo dài, tiền sử gia đình, hoặc biểu hiện lâm sàng nghi ngờ.

Gợi ý đọc thêm (nguồn học thuật)

• Feder JN, Gnirke A, Thomas W, et al. A novel MHC class I-like gene is mutated in patients with hereditary haemochromatosis. Nature Genetics, 1996;13(4):399–408. PubMed 8696333
• Beutler E, Felitti VJ, Koziol JA, et al. Penetrance of 845G→A (C282Y) HFE hereditary haemochromatosis mutation in the USA. The Lancet, 2002;359(9302):211–218. PubMed 11812557
• Adams PC, Reboussin DM, Barton JC, et al. Hemochromatosis and iron-overload screening in a racially diverse population. New England Journal of Medicine, 2005;352(17):1769–1778. PubMed 15858186
• Allen KJ, Gurrin LC, Constantine CC, et al. Iron-overload-related disease in HFE hereditary hemochromatosis. New England Journal of Medicine, 2008;358(3):221–230. PubMed 18199861
• Pilling LC, Tamosauskaite J, Jones G, et al. Common conditions associated with hereditary haemochromatosis genetic variants: cohort study in UK Biobank. BMJ, 2019;364:k5222. PubMed 30651232
• Hanson EH, Imperatore G, Burke W. HFE gene and hereditary hemochromatosis: a HuGE review. American Journal of Epidemiology / Human Genome Epidemiology, 2001;154(3):193–206. PubMed 11479183
• Powell LW, Seckington RC, Deugnier Y. Haemochromatosis. The Lancet, 2016;388(10045):706–716. PubMed 26975792
• Bacon BR, Adams PC, Kowdley KV, Powell LW, Tavill AS. Diagnosis and management of hemochromatosis: 2011 practice guideline by the AASLD. Hepatology, 2011;54(1):328–343. PubMed 21452290
• Hurrell RF, Reddy M, Cook JD. Inhibition of non-haem iron absorption in man by polyphenolic-containing beverages. British Journal of Nutrition, 1999;81(4):289–295. PubMed 10999016