Nấm hầu thủ (Hericium erinaceus / Lion's mane) trong tuổi thọ: Bằng chứng nhận thức, BDNF, NGF và lão hoá não bộ

Trong nghiên cứu lão hoá não bộ, ít loại nấm ăn được quan tâm bằng nấm hầu thủ — Hericium erinaceus, còn gọi là Lion’s mane (Anh), Yamabushitake (Nhật) hoặc Hou Tou Gu (Trung Quốc). Đây là một trong số rất ít các thực phẩm chứa hoạt chất phân tử nhỏ có thể vượt qua hàng rào máu-não trong mô hình động vật và được liên hệ tới việc tổng hợp các yếu tố tăng trưởng thần kinh như NGF (Nerve Growth Factor) và BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor). Bài viết này tổng hợp bằng chứng lâm sàng, cơ chế đề xuất và bối cảnh sử dụng nấm hầu thủ trong dinh dưỡng tuổi thọ.

Bài viết mang tính giáo dục, không thay cho chẩn đoán và tư vấn y khoa cá nhân hoá. Hãy trao đổi với bác sĩ trước khi bổ sung bất kỳ thực phẩm chức năng nào, nhất là khi đang dùng thuốc chống đông, hạ đường huyết hoặc có bệnh lý nền.

1. Nấm hầu thủ là gì?

Nấm hầu thủ (Hericium erinaceus) mọc trên các thân cây gỗ già — đặc biệt là sồi, dẻ — ở vùng ôn đới Bắc bán cầu. Tên tiếng Anh Lion’s mane (bờm sư tử) bắt nguồn từ hình dạng các tua trắng dài rủ xuống của thể quả nấm. Trong y học cổ truyền Trung Quốc và Nhật Bản, nấm hầu thủ được dùng dưới dạng nấm tươi, khô, trà hoặc cao chiết cho các vấn đề tiêu hoá và “an thần”.

Từ những năm 1990, nhóm hoá học của Kawagishi tại Nhật Bản đã phân lập một số diterpenoid trong thể quả nấm (gọi là hericenones) và sợi nấm (erinacines) có khả năng kích thích tổng hợp NGF trên tế bào in vitro. Đây là khởi điểm cho hơn 30 năm nghiên cứu nấm hầu thủ trong sinh học thần kinh và lão hoá não.

2. Thành phần hoạt tính: hericenones, erinacines và polysaccharides

Cho đến nay, ba nhóm hoạt chất được quan tâm nhất ở nấm hầu thủ gồm:

• Hericenones (A–H): diterpenoid tập trung trong thể quả, kích thích tổng hợp NGF trên dòng tế bào thần kinh.
• Erinacines (A–K): diterpenoid trong sợi nấm (mycelium), trọng lượng phân tử nhỏ và có thể vượt qua hàng rào máu-não trong mô hình chuột. Erinacine A là chất được nghiên cứu sâu nhất hiện nay.
• β-glucan và polysaccharide: cấu trúc thành tế bào nấm, có hoạt tính điều hoà miễn dịch và prebiotic.

Ngoài ra, nấm hầu thủ còn chứa ergothioneine — một chất chống oxy hoá đặc trưng cho nấm — và một lượng ergosterol (tiền vitamin D2). Hàm lượng từng hoạt chất phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện nuôi trồng, bộ phận (thể quả vs sợi nấm) và cách xử lý sau thu hoạch. Hai sản phẩm “Lion’s mane” trên thị trường có thể khác nhau hàng chục lần về nồng độ hericenone/erinacine.

3. Cơ chế đề xuất: NGF, BDNF và viêm thần kinh

Cơ chế giả thuyết chính của nấm hầu thủ liên quan đến hệ yếu tố tăng trưởng thần kinh:

• Kích thích NGF: NGF là protein cần thiết cho sự sống còn và biệt hoá của neuron cholinergic vùng đáy não trước — vùng bị tổn thương sớm trong bệnh Alzheimer.
• Tăng BDNF: BDNF hỗ trợ tính mềm dẻo synap, neurogenesis ở vùng hippocampus và quá trình củng cố trí nhớ.
• Giảm viêm thần kinh: trong mô hình chuột bị tổn thương não do thiếu máu cục bộ hoặc tiêm amyloid, chiết xuất nấm hầu thủ làm giảm hoạt hoá microglia, giảm cytokine viêm (TNF-α, IL-6) và stress oxy hoá.
• Bảo vệ myelin: một số nghiên cứu in vivo cho thấy nấm hầu thủ thúc đẩy tái sinh myelin sau tổn thương dây thần kinh ngoại biên ở chuột.

Điểm quan trọng cần nhấn mạnh: các cơ chế trên được mô tả chủ yếu ở mức tế bào, mô hình động vật hoặc ngoại suy. Bằng chứng đo trực tiếp BDNF/NGF huyết tương ở người sau khi dùng nấm hầu thủ còn rất hạn chế và chưa nhất quán.

4. Bằng chứng lâm sàng: nhận thức ở MCI và người cao tuổi

Một trong các thử nghiệm ngẫu nhiên có ảnh hưởng nhất là Mori và cộng sự, 2009 (Phytotherapy Research): 30 người Nhật 50–80 tuổi với suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) được phân ngẫu nhiên dùng 3g bột nấm hầu thủ/ngày hoặc giả dược trong 16 tuần. Điểm Hasegawa Dementia Scale-Revised (HDS-R) tăng có ý nghĩa thống kê ở nhóm dùng nấm tại tuần 8, 12 và 16. Sau 4 tuần ngừng nấm, điểm số quay về mức ban đầu — gợi ý hiệu ứng phụ thuộc vào việc tiếp tục dùng.

Saitsu và cộng sự, 2019 (Biomedical Research): 31 người Nhật 50–80 tuổi tương đối khoẻ mạnh dùng 3.2g bột nấm hầu thủ/ngày trong 12 tuần. Nhóm can thiệp có điểm MMSE (Mini-Mental State Examination) và một số test nhận thức bổ sung cải thiện đáng kể so với giả dược.

Li và cộng sự, 2020 (Frontiers in Aging Neuroscience): thử nghiệm mù đôi 49 tuần ở Đài Loan trên người bệnh Alzheimer giai đoạn rất sớm, dùng 5g/ngày sợi nấm giàu erinacine A. Nhóm can thiệp cho thấy cải thiện điểm Cognitive Abilities Screening Instrument (CASI), Instrumental Activities of Daily Living (IADL) và một số chỉ điểm sinh học máu liên quan đến viêm so với giả dược.

Các thử nghiệm này có cỡ mẫu nhỏ (n=30–80), phần lớn trên người Đông Á, thời gian theo dõi 12–49 tuần và dùng thước đo nhận thức khác nhau. Tuy nhiên hướng kết quả tương đối nhất quán: liều 3–5g/ngày trong ít nhất 12 tuần liên quan tới cải thiện điểm nhận thức ở người MCI hoặc Alzheimer giai đoạn sớm. Đáng chú ý, các tác động này dường như mất đi khi ngừng dùng — tương tự nhiều chất chuyển hoá hoạt tính khác.

5. Tâm trạng, lo âu, giấc ngủ và thần kinh ngoại biên

Ngoài nhận thức, một số RCT nhỏ đã đánh giá nấm hầu thủ trên các chỉ điểm khác:

• Trầm cảm và lo âu: Nagano và cộng sự, 2010 (Biomedical Research) cho 30 phụ nữ mãn kinh có rối loạn tâm trạng dùng 2g nấm hầu thủ/ngày trong 4 tuần và ghi nhận giảm điểm CES-D và Indefinite Complaints Index so với placebo. Vigna và cộng sự, 2019 (Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine) báo cáo kết quả tương tự ở 77 người thừa cân kèm rối loạn tâm trạng.
• Giấc ngủ: dữ liệu hiện còn rất hạn chế. Một nghiên cứu nhỏ ghi nhận cải thiện chỉ số PSQI nhưng cỡ mẫu nhỏ và thiếu nhóm chứng chặt chẽ.
• Thần kinh ngoại biên: chủ yếu là dữ liệu chuột cho thấy tăng tái sinh dây thần kinh sau khi cắt và bệnh thần kinh do hoá chất. Trên người, mới chỉ có vài báo cáo ca lẻ và nghiên cứu không kiểm soát.

Cần thận trọng khi diễn giải các tín hiệu tâm trạng: cải thiện có thể là hậu quả gián tiếp của giảm viêm hệ thống, cải thiện giấc ngủ hoặc tác động lên trục ruột-não, chứ không nhất thiết là tác động đặc hiệu lên thụ thể thần kinh trung ương.

6. Liều lượng, dạng dùng và an toàn

Phần lớn RCT trên người dùng 3–5g/ngày bột thể quả khô hoặc cao chiết tương đương, chia 2–3 lần trong bữa ăn. Sợi nấm (mycelium) giàu erinacine A thường được dùng ở liều 1–5g/ngày, nhưng chất lượng giữa các sản phẩm khác biệt rất lớn.

Một số điểm an toàn thực tế:

• Nấm hầu thủ là thực phẩm, được FDA Hoa Kỳ liệt vào nhóm GRAS (Generally Recognized as Safe) khi dùng dạng nấm ăn thông thường.
• Tác dụng phụ ghi nhận trong các RCT chủ yếu nhẹ: khó chịu tiêu hoá, ngứa nhẹ.
• Người có cơ địa dị ứng với nấm cần thận trọng; y văn có ghi nhận viêm da tiếp xúc và hen do hít bào tử nấm hầu thủ trong người trồng nấm.
• Nấm hầu thủ có thể tương tác với thuốc chống đông (warfarin) và thuốc hạ đường huyết — cần trao đổi với bác sĩ trước khi dùng dạng cao chiết liều cao.
• Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ em chưa có đủ dữ liệu an toàn từ RCT để khuyến nghị.

Trên thị trường, không ít sản phẩm “Lion’s mane” thực tế chỉ chứa rất ít hoạt chất hericenone/erinacine vì được nuôi cấy trong môi trường không tối ưu hoặc trộn nhiều giá thể (gạo, cám lúa mì) với một tỉ lệ nhỏ sợi nấm. Khi chọn sản phẩm bổ sung, nên ưu tiên nhà sản xuất công bố rõ hàm lượng β-glucan, hericenone và có chứng nhận kiểm nghiệm bên thứ ba.

7. Bối cảnh Việt Nam: tìm nấm hầu thủ ở đâu và cách dùng trong bếp

Ở Việt Nam, nấm hầu thủ được biết đến với các tên gọi: nấm hầu thủ, nấm đầu khỉ, nấm bờm sư tử. Một số trang trại ở Đà Lạt (Lâm Đồng), Đông Anh (Hà Nội) và TP. HCM đã trồng được nấm hầu thủ tươi để cung cấp cho siêu thị thực phẩm sạch, cửa hàng thực dưỡng và nhà hàng chay. Nấm khô và bột nấm cũng phổ biến trên các sàn thương mại điện tử trong nước.

Cách dùng phổ biến trong bếp Việt:

• Xé sợi, áp chảo với một chút dầu olive hoặc dầu mè — thớ nấm dai và sậm vị tựa như thịt gà.
• Kho chay với nước tương, gừng, tiêu — món đạm thực vật quen thuộc với người ăn chay theo Phật giáo.
• Cho vào canh, súp hoặc lẩu hầm với rau củ, hạt sen, kỷ tử.
• Sấy khô, hãm trà uống ấm vào buổi sáng.

Một khẩu phần 100g nấm tươi cung cấp khoảng 2–3g chất đạm thực vật, β-glucan và ergothioneine — phù hợp để bổ sung vào bữa ăn của người trung niên và cao tuổi. Lưu ý: lượng hericenone/erinacine trong nấm tươi thấp hơn nhiều so với bột cô đặc dùng trong các nghiên cứu lâm sàng (3–5g/ngày tương đương vài chục đến hơn 100g nấm tươi), nên không nên kỳ vọng hiệu ứng tương đương khi chỉ ăn nấm tươi thi thoảng.

8. Hạn chế bằng chứng và những điều chưa biết

Nấm hầu thủ là một ứng viên thú vị trong dinh dưỡng tuổi thọ, nhưng bằng chứng còn nhiều khoảng trống đáng kể:

• Cỡ mẫu các RCT trên người vẫn nhỏ (n=30–80), thời gian theo dõi ngắn (12 tuần đến 1 năm).
• Phần lớn nghiên cứu chất lượng được thực hiện ở Nhật Bản, Đài Loan và Trung Quốc — tổng quát hoá sang dân số khác cần thận trọng vì khác biệt về di truyền chuyển hoá, vi sinh ruột và nền chế độ ăn.
• Chưa có RCT dài hạn (≥3 năm) đánh giá kết cục thực sự như tỉ lệ chuyển từ MCI sang sa sút trí tuệ, tử vong hay nhập viện.
• Sự khác biệt giữa thể quả (giàu hericenone) và sợi nấm (giàu erinacine) chưa được so sánh trực tiếp trong cùng một thử nghiệm trên người.
• Tiêu chuẩn hoá hoạt chất giữa các nhà sản xuất rất kém, làm khó cho việc so sánh kết quả.
• Mức tăng BDNF/NGF huyết tương sau khi dùng nấm trên người chưa được đo nhất quán; phần lớn dữ liệu cơ chế là từ tế bào và động vật.

Vì vậy, vai trò hợp lý của nấm hầu thủ ở thời điểm hiện tại là một thực phẩm bổ sung có triển vọng trong tổng thể chế độ ăn lành mạnh — chứ chưa thể coi là biện pháp can thiệp đặc hiệu cho phòng ngừa Alzheimer. Người quan tâm có thể đưa nấm hầu thủ tươi vào thực đơn 1–2 lần/tuần, và cân nhắc dạng cao chiết có kiểm nghiệm khi có chỉ định cụ thể.

Tóm lại

Nấm hầu thủ là một trong những thực phẩm có nền tảng cơ chế thần kinh hấp dẫn nhất trong dinh dưỡng tuổi thọ: liên quan đến NGF, BDNF và sửa chữa thần kinh trong các mô hình tiền lâm sàng, kèm các RCT nhỏ trên MCI và người cao tuổi cho thấy cải thiện điểm nhận thức sau 12–49 tuần dùng 3–5g/ngày. Tuy nhiên, dữ liệu vẫn ngắn hạn, cỡ mẫu nhỏ và thiếu chuẩn hoá hoạt chất. Trong bối cảnh Việt Nam, nấm hầu thủ là một loại nấm ăn được đáng đưa vào thực đơn của người trung niên và cao tuổi như một phần của chế độ ăn đa dạng, giàu rau củ, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá béo và hoạt động thể chất — chứ không phải một “viên thuốc tự nhiên” thay cho lối sống tổng thể và chăm sóc y khoa tiêu chuẩn.

Gợi ý đọc thêm (nguồn học thuật)

• Mori K, Inatomi S, Ouchi K, Azumi Y, Tuchida T. (2009). Improving effects of the mushroom Yamabushitake (Hericium erinaceus) on mild cognitive impairment: a double-blind placebo-controlled clinical trial. Phytotherapy Research, 23(3), 367–372.
• Saitsu Y, Nishide A, Kikushima K, Shimizu K, Ohnuki K. (2019). Improvement of cognitive functions by oral intake of Hericium erinaceus. Biomedical Research, 40(4), 125–131.
• Li IC, Chang HH, Lin CH, et al. (2020). Prevention of Early Alzheimer’s Disease by Erinacine A-Enriched Hericium erinaceus Mycelia: A Randomized Double-Blind Placebo-Controlled Trial. Frontiers in Aging Neuroscience, 12, 155.
• Nagano M, Shimizu K, Kondo R, et al. (2010). Reduction of depression and anxiety by 4 weeks Hericium erinaceus intake. Biomedical Research, 31(4), 231–237.