Lithium vi lượng (trace lithium) trong nước uống và tuổi thọ: Bằng chứng sa sút trí tuệ (JAMA Psychiatry), tử vong toàn bộ ở Nhật và bối cảnh Việt Nam

Lithium thường được biết đến như một loại thuốc điều trị rối loạn lưỡng cực, dùng ở liều hàng trăm miligam mỗi ngày. Nhưng lithium cũng là một nguyên tố vi lượng có mặt tự nhiên trong đất, nước ngầm, rau củ và ngũ cốc — ở mức chỉ vài microgam (µg, phần triệu của miligam) mỗi ngày. Trong hai thập kỷ qua, một loạt nghiên cứu dịch tễ đã đặt ra câu hỏi gây tò mò: liệu mức lithium rất thấp trong nước uống hàng ngày có liên quan tới tuổi thọ, sa sút trí tuệ và sức khỏe tâm thần của cả cộng đồng hay không?

Bài viết này mang tính giáo dục, tổng hợp bằng chứng khoa học; không phải lời khuyên điều trị hay khuyến khích tự bổ sung lithium. Mọi quyết định liên quan đến lithium dạng thuốc phải do bác sĩ chỉ định và theo dõi.

1. Lithium vi lượng khác gì lithium liều dược lý?

Đây là điểm mấu chốt cần phân biệt ngay từ đầu, vì hai “liều” cách nhau tới hàng nghìn lần:

• Lithium dạng thuốc (liều dược lý): lithium carbonat thường dùng 600–1200 mg/ngày, tương đương khoảng 100–250 mg lithium nguyên tố. Đây là thuốc có khoảng an toàn hẹp, phải đo nồng độ trong máu, và có thể gây độc thận, tuyến giáp và thần kinh nếu quá liều.
• Lithium vi lượng (tự nhiên): lượng ăn vào từ nước và thức ăn thường chỉ khoảng 2–1000 µg/ngày (0,002–1 mg), tức thấp hơn liều thuốc hàng trăm đến hàng nghìn lần. Nồng độ trong nước uống được đo bằng µg/L (microgam trên lít).

Một số nhà nghiên cứu thậm chí đặt giả thuyết lithium là một nguyên tố vi lượng có ích tiềm năng cho hệ thần kinh, tương tự cách selen hay kẽm thiết yếu ở liều nhỏ. Tuy nhiên, khác với selen, lithium chưa được công nhận là vi chất thiết yếu cho người, và toàn bộ dữ liệu dưới đây là quan sát, không phải thử nghiệm can thiệp.

2. Bằng chứng về tử vong toàn bộ: nghiên cứu 18 vùng ở Nhật Bản

Nghiên cứu thường được trích dẫn nhiều nhất là của Zarse và cộng sự (2011), đăng trên European Journal of Nutrition. Nhóm tác giả phân tích nồng độ lithium trong nước máy của 18 đô thị lân cận tỉnh Oita (Nhật Bản), bao phủ hơn 1,2 triệu người, và đối chiếu với tỉ lệ tử vong chung.

Kết quả: có mối tương quan nghịch giữa nồng độ lithium trong nước uống và tử vong do mọi nguyên nhân (hệ số hồi quy β = −0,661, p = 0,003) — vùng có lithium tự nhiên cao hơn thường có tỉ lệ tử vong thấp hơn. Để củng cố, nhóm này còn cho giun tròn Caenorhabditis elegans (mô hình kinh điển trong nghiên cứu lão hóa) tiếp xúc với lithium clorua nồng độ tương đương, và quan sát thấy tuổi thọ kéo dài có ý nghĩa thống kê (p = 0,047).

Đây là dữ liệu hấp dẫn vì nó gợi ý một hiệu ứng “chống lão hóa” xuyên loài. Nhưng cần nhớ: phần ở người là nghiên cứu sinh thái (so sánh theo vùng, không theo cá nhân), nên không thể loại trừ các yếu tố gây nhiễu đi kèm địa lý như thu nhập, chế độ ăn hay chăm sóc y tế.

3. Bằng chứng về sa sút trí tuệ: nghiên cứu toàn dân Đan Mạch

Mạnh nhất về cỡ mẫu là nghiên cứu của Kessing và cộng sự (2017) trên JAMA Psychiatry. Đây là nghiên cứu bệnh–chứng lồng toàn dân Đan Mạch, so sánh 73.731 bệnh nhân sa sút trí tuệ với 733.653 người đối chứng cùng tuổi và giới, dựa trên dữ liệu đo lithium trong nước máy theo từng địa phương.

Điểm thú vị là mối liên hệ không tuyến tính (hình chữ U). So với nhóm tiếp xúc 2–5 µg/L:

• Nhóm tiếp xúc trên 15 µg/L có tỉ suất sa sút trí tuệ thấp hơn: IRR = 0,83 (KTC 95%: 0,81–0,85), tức liên quan giảm khoảng 17%.
• Nhưng nhóm 5,1–10 µg/L lại có tỉ suất cao hơn (IRR = 1,22), cho thấy quan hệ phức tạp chứ không đơn giản “càng nhiều càng tốt”.

Xu hướng tương tự cũng thấy ở bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ do mạch máu. Chính nhóm tác giả nhấn mạnh rằng đây là dữ liệu quan sát và không thể loại trừ gây nhiễu từ các đặc điểm khác của nơi cư trú. Nghĩa là: thú vị, đáng nghiên cứu tiếp, nhưng chưa đủ để kết luận nhân quả.

4. Bằng chứng về tự tử và tâm trạng cộng đồng

Khía cạnh được nghiên cứu nhiều nhất là tự tử. Ý tưởng bắt nguồn từ việc lithium liều thuốc đã được chứng minh giảm nguy cơ tự tử ở bệnh nhân rối loạn khí sắc. Câu hỏi đặt ra: liệu liều vi lượng trong nước có hiệu ứng cộng đồng nhỏ hay không?

• Kapusta và cộng sự (2011, British Journal of Psychiatry) phân tích 6.460 phép đo lithium trên toàn bộ 99 huyện của Áo, thấy nồng độ lithium trong nước liên quan nghịch với tỉ lệ tự tử, vẫn có ý nghĩa sau khi hiệu chỉnh các yếu tố kinh tế–xã hội.
• Một phân tích gộp (meta-analysis) của Barjasteh-Askari và cộng sự (2020, Journal of Affective Disorders) gộp 13 nghiên cứu sinh thái (939 vùng) cùng 1 nghiên cứu thuần tập hơn 3,7 triệu người, cho tỉ số chênh gộp OR = 0,42 (KTC 95%: 0,27–0,67) — tức vùng nhiều lithium liên quan tới tự tử thấp hơn đáng kể.

Tuy vậy, chính các tác giả cảnh báo phân tích gộp này chỉ gộp quan hệ “thô”, chưa hiệu chỉnh đầy đủ yếu tố gây nhiễu, và cần thử nghiệm thiết kế tốt hơn để xác nhận.

5. Cơ chế sinh học được đề xuất

Vì sao lithium liều rất nhỏ lại có thể ảnh hưởng não bộ? Các giả thuyết chủ yếu dựa trên nghiên cứu tế bào và động vật, chưa được xác nhận ở liều vi lượng ở người:

• Ức chế men GSK-3β: lithium ức chế glycogen synthase kinase-3β, một men liên quan đến protein tau và độc tính amyloid trong Alzheimer.
• Tăng autophagy (tự thực bào): lithium thúc đẩy tế bào “dọn dẹp” protein lỗi — một cơ chế được quan tâm trong lão hóa thần kinh.
• Bảo vệ thần kinh: trong mô hình động vật, lithium tăng yếu tố dưỡng thần kinh BDNF và protein bảo vệ như Bcl-2, giảm stress oxy hóa.

Cần nhấn mạnh: các cơ chế này được mô tả rõ nhất ở liều dược lý. Việc chuyển suy luận xuống liều vi lượng vẫn là giả thuyết.

6. Những giới hạn quan trọng của bằng chứng

Để đọc đúng, cần giữ thái độ hoài nghi lành mạnh:

• Phần lớn là nghiên cứu sinh thái: so sánh theo vùng dễ bị “ngụy biện sinh thái” — mối liên hệ ở cấp độ vùng không nhất thiết đúng ở cấp cá nhân.
• Yếu tố gây nhiễu địa lý: vùng nhiều lithium có thể khác về độ cứng của nước, khoáng chất khác, kinh tế, lối sống.
• Kết quả không đồng nhất: một số nghiên cứu không thấy liên hệ. Ví dụ nghiên cứu tại Bồ Đào Nha (Oliveira và cộng sự, 2019) không tìm thấy tương quan giữa lithium trong nước và tự tử.
• Quan hệ không tuyến tính: như dữ liệu Đan Mạch cho thấy, “nhiều hơn” không đồng nghĩa “tốt hơn”.

Nói ngắn gọn: bằng chứng đủ mạnh để làm giả thuyết khoa học hấp dẫn, nhưng chưa đủ để đưa ra khuyến nghị bổ sung cho cá nhân hay cộng đồng.

7. Lithium trong nước và thực phẩm — bối cảnh Việt Nam

Lithium vi lượng đến từ đâu trong bữa ăn hàng ngày?

• Nước uống: nồng độ lithium trong nước ngầm và nước khoáng dao động rất lớn theo địa chất từng vùng — từ gần như bằng không đến hàng trăm µg/L. Việt Nam chưa có bản đồ lithium nước uống toàn quốc để đối chiếu.
• Rau củ và ngũ cốc: thực vật hấp thu lithium từ đất, nên rau lá, các loại hạt và ngũ cốc là nguồn chính trong khẩu phần.
• Ăn đa dạng: với người Việt, một khẩu phần nhiều rau, đậu và ngũ cốc nguyên hạt đã cung cấp lithium vi lượng một cách tự nhiên — song song nhiều lợi ích đã được chứng minh rõ ràng hơn của chất xơ, kali và polyphenol.

Điều đáng lưu tâm hơn cả cho sức khỏe cộng đồng Việt Nam là chất lượng nguồn nước nói chung (asen, kim loại nặng, vi sinh) chứ không phải việc đo đếm lithium vi lượng.

8. Vì sao không tự bổ sung lithium?

Đây là phần cần rõ ràng nhất. Một số viên “lithium orotat” được bán như thực phẩm bổ sung liều thấp, nhưng:

• Liều trong các viên này thường cao hơn nhiều so với lithium tự nhiên trong nước, trong khi bằng chứng về lợi ích ở liều này hầu như không có.
• Lithium có khoảng an toàn hẹp và có thể tương tác với thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, NSAID; ảnh hưởng thận và tuyến giáp khi dùng kéo dài.
• “Tự nhiên” hay “liều thấp” không đồng nghĩa “vô hại” — đặc biệt với người cao tuổi, người bệnh thận hoặc đang dùng nhiều thuốc.

Cách tiếp cận hợp lý với bằng chứng hiện nay là xem lithium như một hướng nghiên cứu đáng theo dõi, không phải một can thiệp tự áp dụng.

Tóm lại

Lithium vi lượng trong nước uống là một câu chuyện dịch tễ hấp dẫn: nhiều nghiên cứu lớn gợi ý vùng có lithium tự nhiên cao hơn liên quan tới tử vong thấp hơn, sa sút trí tuệ ít hơn và tự tử ít hơn. Cơ chế sinh học (ức chế GSK-3β, tăng autophagy, bảo vệ thần kinh) khiến giả thuyết trở nên hợp lý. Nhưng toàn bộ dữ liệu ở người là quan sát, phần lớn là nghiên cứu sinh thái, có quan hệ không tuyến tính và có cả nghiên cứu âm tính — nghĩa là chưa đủ để kết luận nhân quả hay khuyến nghị bổ sung. Điều thực tế nhất cho người Việt không phải đi tìm lithium, mà là duy trì khẩu phần đa dạng nhiều rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn nước sạch — những yếu tố có bằng chứng vững chắc hơn nhiều đối với tuổi thọ.

Gợi ý đọc thêm (nguồn học thuật)

• Zarse K, Terao T, Tian J, Iwata N, Ishii N, Ristow M. (2011). Low-dose lithium uptake promotes longevity in humans and metazoans. European Journal of Nutrition, 50(5):387–389. DOI: 10.1007/s00394-011-0171-x
• Kessing LV, Gerds TA, Knudsen NN, et al. (2017). Association of Lithium in Drinking Water With the Incidence of Dementia. JAMA Psychiatry, 74(10):1005–1010. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2017.2362
• Barjasteh-Askari F, Davoudi M, Amini H, et al. (2020). Relationship between suicide mortality and lithium in drinking water: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 264:234–241. DOI: 10.1016/j.jad.2019.12.027
• Kapusta ND, Mossaheb N, Etzersdorfer E, et al. (2011). Lithium in drinking water and suicide mortality. British Journal of Psychiatry, 198(5):346–350. DOI: 10.1192/bjp.bp.110.091041

Lưu ý: Nội dung mang tính giáo dục, không thay cho tư vấn y khoa cá nhân. Không tự dùng lithium dạng viên; mọi chỉ định lithium phải do bác sĩ quyết định và theo dõi.