Dioxit titan (titanium dioxide, mã phụ gia E171, còn ghi là CI 77891) là một bột màu trắng được dùng rộng rãi để làm trắng và tạo độ đục cho kẹo, kẹo cao su, bánh kẹo phủ đường, kem, nước sốt và lớp bao ngoài của nhiều viên thuốc. Trong nhiều thập kỷ nó được coi là an toàn. Nhưng tháng 5 năm 2021, Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) đưa ra kết luận gây chú ý: E171 không còn được coi là an toàn khi dùng làm phụ gia thực phẩm, dẫn tới việc Liên minh châu Âu cấm chất này trong thực phẩm từ năm 2022. Bài viết tổng hợp bằng chứng đằng sau quyết định đó, cả những ý kiến phản biện, để bạn đọc hiểu vấn đề một cách cân bằng.
Bài viết mang tính giáo dục, tổng hợp bằng chứng khoa học và quan điểm của các cơ quan quản lý, không thay thế tư vấn của bác sĩ hay chuyên gia an toàn thực phẩm. Mục tiêu là giúp hiểu rõ tranh luận, không phải gây hoang mang.
1. Dioxit titan (E171) là gì và có ở đâu
E171 không phải chất dinh dưỡng mà là phụ gia tạo màu: nó làm thực phẩm trắng sáng, mịn và bắt mắt hơn mà không thay đổi mùi vị. Một phần đáng kể E171 ở dạng hạt rất nhỏ — theo đánh giá của EFSA, dưới 50% số hạt có kích thước dưới 100 nanomet, tức một tỉ lệ là hạt nano. Đây là điểm mấu chốt, vì hạt càng nhỏ thì hành vi sinh học càng khác với bột thông thường.
Thực phẩm thường chứa E171 gồm:
- Kẹo, kẹo cao su, bánh kẹo phủ đường, mứt trang trí, kem.
- Một số loại nước sốt trắng, phô mai chế biến, bột phủ bánh.
- Lớp bao ngoài của nhiều viên thuốc, thực phẩm chức năng và kem đánh răng (ngoài phạm vi thực phẩm).
Trẻ em thường tiêu thụ E171 trên mỗi cân nặng cơ thể nhiều hơn người lớn vì ăn nhiều kẹo và bánh ngọt — một lý do khiến nhóm này được quan tâm đặc biệt. Một khảo sát thị trường tại Slovenia của Blaznik và cộng sự (2021) ghi nhận, ngay trước khi có hạn chế pháp lý, kẹo cao su là nhóm dùng E171 nhiều nhất; sau khi mối lo lan rộng, tỉ lệ sản phẩm chứa E171 giảm rõ rệt — cho thấy ngành thực phẩm hoàn toàn có thể sản xuất các sản phẩm này mà không cần chất tạo trắng.
2. Vì sao EFSA đổi quan điểm năm 2021
Điều đáng chú ý là chính EFSA từng nhiều lần (2016, 2018, 2019) xem E171 là an toàn. Đến năm 2021, sau khi xem xét dữ liệu mới — đặc biệt là các nghiên cứu trên hạt nano dioxit titan và một nghiên cứu độc tính sinh sản kéo dài một thế hệ mở rộng — Hội đồng chuyên gia của EFSA (Younes và cộng sự) kết luận khác.
Các điểm then chốt trong đánh giá 2021:
- Hấp thu thấp nhưng có thể tích luỹ: đường ruột hấp thu rất ít hạt dioxit titan, nhưng phần được hấp thu có thể tích luỹ dần trong cơ thể.
- Lo ngại độc tính gen: các hạt dioxit titan có khả năng gây đứt gãy chuỗi DNA và tổn thương nhiễm sắc thể, dù không gây đột biến gen điểm. EFSA không thể loại trừ nguy cơ độc tính gen này.
- Không xác định được ngưỡng an toàn: dữ liệu không cho phép xác lập một liều dưới ngưỡng đó độc tính gen chắc chắn không xảy ra; cũng không tìm được cỡ hạt giới hạn an toàn.
Vì độc tính gen — đặc biệt nếu liên quan tổn thương DNA — về nguyên tắc không có “liều an toàn” rõ ràng, EFSA kết luận E171 không còn được coi là an toàn làm phụ gia thực phẩm. EU sau đó cấm sử dụng E171 trong thực phẩm, áp dụng từ năm 2022.
3. Bằng chứng độc tính gen và tích luỹ
Mối lo về độc tính gen đến từ nhiều nghiên cứu trên tế bào và động vật. Một thí nghiệm đáng chú ý của Jovanović và cộng sự (2018) cho ruồi giấm ăn E171 ở nồng độ ước tính tương đương mức tiêu thụ hằng ngày của người, kéo dài 20 thế hệ. Kết quả: mức độ tổn thương gen tăng dần qua mỗi thế hệ, kèm giảm khả năng sinh sản và xuất hiện kiểu hình bất thường. Giai đoạn ấu trùng nhạy cảm hơn vì thải dioxit titan chậm hơn con trưởng thành — một điểm đáng quan tâm vì trẻ em là nhóm phơi nhiễm cao.
Cần nhấn mạnh giới hạn: đây là nghiên cứu trên ruồi giấm và tế bào, không phải con người. Chưa có thử nghiệm dài hạn trên người chứng minh E171 trong khẩu phần gây ung thư hay rút ngắn tuổi thọ. Bằng chứng hiện tại là tín hiệu cảnh báo cơ chế chứ chưa phải bằng chứng tác hại lâm sàng ở người — và chính sự không chắc chắn này là lý do EFSA chọn cách thận trọng.
4. Tác động lên ruột và hệ vi sinh
Vì phần lớn E171 đi qua đường tiêu hoá, ruột là nơi tiếp xúc nhiều nhất. Một tổng quan hệ thống của Rinninella và cộng sự (2021) gộp 18 nghiên cứu trên động vật (chuột nhắt, chuột cống, ruồi giấm, tằm) cho thấy E171 có thể:
- Làm thay đổi thành phần một số loài vi khuẩn đường ruột.
- Giảm sản xuất acid béo chuỗi ngắn (SCFA) — các chất có lợi cho niêm mạc ruột và chuyển hoá.
- Giảm tế bào tiết nhầy, giảm lớp nhầy bảo vệ và làm tăng các dấu ấn viêm ruột.
Những thay đổi này, nếu xảy ra ở người, về lý thuyết có thể liên quan tới viêm ruột mạn và rối loạn chuyển hoá. Tuy nhiên nhóm tác giả nhấn mạnh việc ngoại suy từ động vật sang người vẫn rất khó, vì liều và cách phơi nhiễm trong nghiên cứu thường cao hơn thực tế.
5. Quan điểm trái chiều: không phải nước nào cũng cấm
Đây là điểm quan trọng để tránh hiểu một chiều: lệnh cấm của EU không được mọi cơ quan quản lý đồng tình. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), Y tế Canada, cơ quan an toàn thực phẩm Anh, Úc và New Zealand cho đến nay vẫn cho phép E171 ở mức giới hạn.
Trong một phân tích phản biện, Warheit (2024) lập luận rằng EFSA có thể đã đánh giá quá mức rủi ro vì đã đối chiếu các nghiên cứu trên hạt nano phân tán (đã siêu âm tách hạt) vốn không đại diện cho E171 thực tế trong thực phẩm; rằng tỉ lệ hấp thu qua ruột rất thấp; và một nhóm chuyên gia khác không tìm thấy cơ chế gây tổn thương DNA trực tiếp của dioxit titan. Nói cách khác, khoa học chưa đồng thuận hoàn toàn: EU áp dụng nguyên tắc phòng ngừa (precautionary principle), trong khi một số cơ quan khác cho rằng bằng chứng chưa đủ để cấm.
Với người đọc, thông điệp hợp lý không phải là hoảng sợ, mà là: đây là một phụ gia mỹ phẩm cho thực phẩm — nó chỉ làm đẹp, không mang lại lợi ích dinh dưỡng — nên giảm phơi nhiễm là lựa chọn thận trọng và ít rủi ro, trong khi chờ bằng chứng rõ ràng hơn.
6. Bối cảnh Việt Nam và cách giảm phơi nhiễm
Tại Việt Nam, dioxit titan vẫn được phép dùng làm phụ gia thực phẩm theo quy chuẩn hiện hành, tương tự nhiều nước ngoài EU. E171 có thể xuất hiện trong kẹo nhiều màu, kẹo cao su, bánh kẹo nhập khẩu và nội địa, kem, cũng như lớp bao của một số viên thuốc và thực phẩm chức năng. Vì nhãn phụ gia ở Việt Nam không phải lúc nào cũng ghi rõ ràng, người tiêu dùng khó nhận biết.
Một số cách giảm phơi nhiễm một cách thực tế:
- Đọc nhãn: tìm dòng “titanium dioxide”, “E171” hoặc “CI 77891” trong danh mục thành phần, đặc biệt ở kẹo, kẹo cao su và bánh kẹo phủ đường.
- Giảm bánh kẹo công nghiệp nhiều màu trắng sáng cho trẻ em — nhóm phơi nhiễm cao nhất — và ưu tiên trái cây, sữa chua, các loại hạt làm món ngọt.
- Ưu tiên thực phẩm tươi, ít chế biến, nơi phụ gia tạo màu hầu như không cần thiết.
- Đây không phải lý do để ngừng dùng thuốc có lớp bao chứa E171 nếu được bác sĩ kê đơn — lợi ích điều trị lớn hơn nhiều so với rủi ro lý thuyết từ lượng nhỏ phụ gia; nếu băn khoăn, hãy hỏi dược sĩ.
Nhìn rộng hơn, E171 là ví dụ điển hình cho nguyên tắc: một chất chỉ để làm đẹp thực phẩm, không có giá trị dinh dưỡng, thì khi xuất hiện nghi ngờ về an toàn, việc giảm dùng gần như không mất gì.
Tóm lại
Dioxit titan (E171) là phụ gia tạo trắng phổ biến trong kẹo, bánh và một số viên thuốc. Năm 2021, EFSA kết luận không thể loại trừ nguy cơ độc tính gen (tổn thương DNA và nhiễm sắc thể) và không xác định được ngưỡng an toàn, dẫn tới việc EU cấm E171 trong thực phẩm từ năm 2022. Bằng chứng hiện nay chủ yếu từ nghiên cứu tế bào và động vật — là tín hiệu cảnh báo cơ chế, chưa phải bằng chứng tác hại lâm sàng ở người — và FDA cùng nhiều cơ quan ngoài EU vẫn cho phép chất này. Vì E171 chỉ làm đẹp thực phẩm mà không mang lợi ích dinh dưỡng, giảm phơi nhiễm (nhất là ở trẻ em) là lựa chọn thận trọng hợp lý trong khi khoa học tiếp tục làm rõ.
Gợi ý đọc thêm (nguồn học thuật)
- EFSA Panel on Food Additives (Younes M, et al.) (2021). Safety assessment of titanium dioxide (E171) as a food additive. EFSA Journal, 19(5):e06585. (DOI: 10.2903/j.efsa.2021.6585)
- Rinninella E, et al. (2021). Impact of Food Additive Titanium Dioxide on Gut Microbiota Composition, Microbiota-Associated Functions, and Gut Barrier: A Systematic Review of In Vivo Animal Studies. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(4):2008. (DOI: 10.3390/ijerph18042008)
- Jovanović B, et al. (2018). The effects of a human food additive, titanium dioxide nanoparticles E171, on Drosophila melanogaster — a 20 generation dietary exposure experiment. Scientific Reports, 8:17922. (DOI: 10.1038/s41598-018-36174-w)
- Warheit DB (2024). Safety of titanium dioxide (E171) as a food additive for humans. Frontiers in Toxicology, 6:1333746. (DOI: 10.3389/ftox.2024.1333746)
Leave A Comment